Willem Frijhoff - Embodied Belief
Willem Frijhof, Embodied Belief. Ten Essays on Religious Culture in Dutch History, Hilversum (Verloren) 2002
Tijdens mijn studie heb ik geprobeerd een populair-wetenschappelijk artikel te schrijven over Johannes Cloppenburg, die begin zeventiende eeuw als eerste gereformeerde predikant benoemd werd in de kerk van Aalburg. De fascinatie voor deze predikant en deze kerk kwam vooral voort uit mijn eigen betrokkenheid bij de Aalburgse Hervormde gemeente, mijn eigen kerkgang in deze oude kerk, en hoogstwaarschijnlijk ook uit een soort van historisch sentiment: dat gevoel van melancholie dat je bekruipt op het moment dat je je in zo’n oude kerkbank realiseert, dat generaties voor jou op deze zelfde plek zaten, naar dezelfde kansel keken, hetzelfde zonlicht zagen dat de vele stofdeeltjes die een kerk onvermijdelijk rijk is in lichtbanen vangt. En het waren ook deze generaties, deze mensen van vlees en bloed, predikanten en kerkgangers, die ik wilde beschrijven. Ik wilde weten wat hen naar dat kerkgebouw bewoog. Welke weg zij aflegden, en hoe zij die aflegden. Welke gesprekken zij voerden. Wat zij hoorden, zagen, voelden, roken in diezelfde kerkbanken.
Het artikel is niet helemaal geworden wat ik er van gehoopt had. Deels kwam dit door de bronnen die ik gebruikte. Notulen van kerkenraadsbesluiten zijn nou eenmaal niet de meest geschikte bronnen wanneer je zoekt naar belichaamde en ervaren religie. Maar deels lukte het ook niet om de mensen van vlees en bloed te beschrijven, omdat ik me bewoog in een tak van wetenschap, die zich in zekere zin langere tijd niet bezig heeft gehouden met deze concrete gelovige. De kerkgeschiedenis is in de woorden van Frijhoff inderdaad lange tijd een histoire de l’Eglise geweest, en geen histoire religieuse. (15) Zij is lange tijd een vorm van institutionele en intellectuele geschiedschrijving geweest, gericht op het instituut kerk en de religieuze ideeën, opvattingen en doctrines van dit instituut en van de grote theologen die aan dit instituut verbonden waren.
Volgens de inleiders van Embodied Belief, Joris van Eijnatten en Fred van Lieburg (beiden betrokken bij ReLiC-instituut van de VU), is het een van de verdiensten van Frijhoff geweest, dat hij in Nederland aandacht heeft gevraagd voor de histoire religieuse, de religie buiten kerk en theologie, de religie van concrete mensen in concrete, locale situaties, van mensen van vlees en bloed. Immers, ‘there is more to religious life than the church’ (21). Embodied Belief is een verzameling van artikelen die vanuit deze gedachte zijn geschreven. Het is een bundel waarin het religieuze Nederland van de 16de, 17de, 18de en 19de eeuw beschreven wordt aan de hand van een aantal - veelal antropologische - thema’s als ‘unbelief’, ‘religious life’, ‘popular religion’, ‘lay religion’, religieuze ervaring, ‘experiential faith’, religieuze twijfel, wonderen, pelgrimages en profetie.
Embodied Belief is een bundel met een andere geschiedenis dan die van instituut en theologie, een geschiedenis van de alledaagse religie. Mij bracht het dichter bij de leefwereld van de concrete gelovige in, en vooral ook buiten de kerkbank. Maar of ik nu weet wat die gelovige hoorde, zag, voelde, smaakte en rook in die kerkbanken? Het is nog wachten op een historicus, die de religieuze geschiedenis van Nederland vertelt vanuit het perspectief van de ‘history of the senses’.
