Selfation

Over rationaliteit

‘Their blindness is not due to stupidity, for they display great ingenuity in explaining away the failure and inequalities of the poison oracle and experimental keenness in testing it. It is due to the fact that their intellectual ingenuity and experimental keenness are conditioned by patterns of ritual behaviour and mystical belief. Within the limits set by these patterns, they show great intelligence, but it cannot operate beyond these limits; they reason excellently within the idiom of their beliefs, but they cannot reason outside (…) because they have no other idiom in which to express their thoughts.’

E.E. Evans-Pritchard, Witchcraft, Oracles and Magic among the Azande (Oxford 1976), p. 338

In bovenstaande uitspraak over de orakel-praktijk van de Azande verwoordde Evans-Pritchard zijn standpunt in het rationaliteitsdebat dat vanaf de jaren ‘50 onder antropologen, sociologen en filosofen gevoerd werd. Evans-Pritchard neemt hierin afstand van de in zijn tijd nog altijd dominante evolutionaire benadering door verlichte, rationele westerlingen van de ‘primitieve’ volken, die ‘pre-logic’ of irrationeel zouden denken, door aan te stellen dat de Azande wel degelijk rationeel denken, maar dat het wereldbeeld waarvanuit vertrokken wordt anders is dan het westerse wereldbeeld. Yme Kuiper verbond de idee van Kuhn’s paradigma met deze benadering, als zouden de Azande vertrekken vanuit andere axioma’s, die als condities gelden waarbinnen wel degelijk rationeel gedacht en geredeneerd wordt.
Dit rationaliteitdebat onder antropologen deed me denken aan een vergelijkbaar debat dat vanaf de negentiende eeuw in de theologie en de filosofie woedt: het debat over geloof en rationaliteit. Het is een debat waar ik als onderzoeker ook dagelijks mee geconfronteerd wordt in mijn veldwerk. Wanneer ik met christelijke jongeren spreek, de diensten bijwoon die zij bijwonen, participeer in gesprekgroepen en de altijd intrigerende discussies van deze jongeren beluister, komt voortdurend de vraag boven: in hoeverre zijn gelovige jongeren rationeel? En op dit moment zou ik de vraag in de lijn van Evans-Pritchard en Kuhn beantwoorden. Deze jongeren zijn volstrekt rationeel, hebben een ongekend talent voor discussie en argumentatie, zoeken voortdurend naar een juiste interpretatie van de vele facetten van het christelijk geloof, en beheersen, weliswaar in impliciete zin, de regels van de logica als consistentie en congruentie. Alleen is hun wereld een andere dan die van hun atheïstische, agnostische of ietsistische leeftijdsgenoten, in die zin dat in hun wereld het bestaan van een zeer bepaalde God een gegeven is.
De axioma’s van christelijke jongeren zijn andere dan die van hun leeftijdsgenoten. En veelal blijven deze axioma’s impliciet. Niettemin gebeurt wel eens in gesprekken die ik met hen heb, dat deze axioma’s benoemd worden, expliciet worden, en dat zowel onderzoeker als geïnterviewde weet heeft van het feit op een punt aangekomen te zijn, waarin je van elkaar verschilt op uitgangspunten, waarvan je beiden weet dat discussie en argumentatie de impasse van het gesprek niet oplost. Het is het moment waarop de gesprekspartners elkaar uitdagen tot een ‘leap of faith’.