Over lege kerken
Kerkgebouwen zijn meer dan alleen maar gebouwen. Ze zijn graadmeters voor de stand van zaken in religieus Nederland. Dat overal in Nederland kerkgebouwen een nieuwe bestemming krijgen of gesloopt worden, zegt iets over de ontkerkelijking van Nederland. Dat ondertussen zo links en rechts nieuwe kerkgebouwen verschijnen, moskeeën gebouwd worden, parkeergarages in de Bijlmer omgedoopt worden tot kerk, en allerhande beauty-, gezondheids-, wellbeing-, en sportcentra haast spirituele centra worden, zegt iets over de verandering van religie in Nederland. Zo laat het nieuw te bouwen multifunctionele gebouw van de Nederlands Gereformeerde Kerk in Houten iets zien van de aard, de groei en de levendigheid van het charismatisch evangelicalisme binnen een traditionele kerk. De kerk wil veel meer zijn dan een gemeente die op zondag samenkomt om naar een preek te luisteren en onder begeleiding van een orgel psalmen en gezangen te zingen. En daarom moet het gebouw ruimte bieden voor veel meer dan de traditionele kerkdienst. Er moeten ruimtes komen voor cursussen en conferenties. De grote zaal moet multimediaal ingericht worden, zodat er alle ruimte is voor muziek, drama en dans. Er moet een ruimte zijn voor het ministry-team. Er moeten kantoorruimtes komen voor de staf. En, last but not least, de grote zaal moet 800 mensen kunnen herbergen.
Moskeeën, parkeergarages, nieuwe kerkgebouwen en allerhande centra tonen ons de veranderde en veranderende religieuze kaart van Nederland. Het is een gemêleerde kaart geworden, van Joden, moslims en christenen; van oosterse religies en New Age; van vernieuwingsbewegingen binnen de traditionele kerken; van veranderingen van het christendom onder invloed van de migrantenkerken; van impliciete en niet altijd even gemakkelijk te definiëren religiositeit; maar ook van een verdwijnen van een christelijke religiositeit die lange tijd bepalend is geweest, niet alleen voor de religieuze kaart, maar ook voor het beeld van dorp en stad.
En dat laatste roept een vrij nieuwe vraag op: wat te doen met leegstaande kerkgebouwen? Slopen is zo rigoreus. Een nieuwe bestemming zoeken is meer voor de hand liggend, al stuiten bepaalde bestemmingen vaak ook weer op sentimenteel of religieus onbegrip. Een discotheek, casino, fitnesscentrum of supermarkt vindt men dan toch niet zo passend voor een kerkgebouw. Maar, oppert de architect Onderwater vandaag in Trouw: er zijn ook andere bestemmingen mogelijk. Denk aan een bibliotheek, een concertzaal, een conferentiecentrum, een museum, of gewoon een plek van verstilling en van reflectie. Opvallend eigenlijk, dat dergelijke activiteiten wel als passend ervaren worden in een kerkgebouw, terwijl dans, spel, sport en consumptie als minder geschikt worden gezien, al nemen deze vaak heel religieuze dimensies aan.
Wat dat betreft ben ik een oer-protestant, voor wie het kerkgebouw niet heilig is. Ik sta daarom ook open voor veel bestemmingen. Al heb ik zo mijn voorkeuren. Ik zou het bijzonder waarderen als een lege kerk in mijn omgeving omgebouwd wordt tot een popzaal à la het Amsterdamse Paradiso; een zaal met een goed geluid, een goede sfeer en een fantastische programmering. Verder zou ik het bijzonder op prijs stellen als een aantal van de oudere kerkgebouwen blijven bestaan als, om de woorden van de dichter Jellema te gebruiken, sarcofagen van het geloof, die de hemel mogelijk maken, maar die tegelijkertijd een uitblijvende antwoord belichamen. Bij Jellema symboliseren dergelijke kerken de voorlopigheid en beperktheid van ons religieuze spreken enerzijds, en de verwachting anderzijds. Het is een wat prijzig symbool in onderhoud, maar toch zeker de investering wel waard, lijkt me…
Zie ook:
Leo Q. Onderwater, ‘Slopen? Een lege kerk is een weldaad’, in: Trouw 3 mei 2006, p. 7
C.O. Jellema, ‘Kerkje van Fransum’, in: Verzameld Werk, Gedichten (Amsterdam 2005), p. 419
