Compassie is zo slecht nog niet
Interessant artikel vandaag in NRC Next van Rob Wijnberg. Hij bespreekt de ‘compassie’ van Balkenende voor de moslimgemeenschap in Nederland voor en na de verschijning van Fitna. Waar velen – en niet in de laatste plaats moslims zelf – dit als een sympathiek gebaar ervaren hebben, is Wijnberg kritisch. Met Nietzsche stelt hij dat het helemaal niet goed is om compassie en medeleven te tonen. Hij meent zelfs dat het ‘denigrerende waarden’ zijn, die ook nog eens een ‘averechts effect’ hebben. Immers, het maakt van moslims slachtoffers, hulpeloze lieden die niet in staat zijn voor zichzelf te zorgen. Daarbij zou Balkenende’s optreden ressentiment veroorzaken: de neiging om een zondebok (in dit geval Wilders en zijn film) te creëren die schuldig zou zijn aan de penibele slachtofferpositie van de moslim.
Wijnberg heeft ongetwijfeld een punt. Compassie en medeleven - mooie deugden, zou je denken - kunnen vervelende bijwerkingen hebben. Ze kunnen leiden tot slachtoffering. Slachtoffering kan leiden tot passiviteit, tot een gebrek aan initiatief, tot het niet je verantwoordelijkheid nemen voor je eigen situatie, tot een gevoel van onvermogen. En dat schiet niet op.
Nu kunnen we ons afvragen of Balkenende’s reactie op Fitna een vorm van compassie en medeleven was – maar dat terzijde. Het gaat mij hier vooral om de vraag of compassie en medeleven met de moslimgemeenschap ondeugdelijke reacties zijn op de zoveelste beproeving waar de moslimgemeenschap zich voor gesteld ziet staan. Want daar heb ik zo mijn twijfels bij. Compassie en medeleven kunnen weliswaar onwenselijke gevolgen hebben, namelijk de slachtoffering van – in dit geval – een gemeenschap. Maar ze kunnen ook zoiets als betrokkenheid uitdrukken voor daadwerkelijke slachtoffers. Want Wijnberg gaat voorbij aan het feit dat het allereerst het optreden van Wilders zelf is dat de moslimgemeenschap tot slachtoffer maakt. Compassie en meeleven bevestigen in die zin een gegeven situatie, en vragen aandacht voor het feit dat de moslimgemeenschap het allemaal ook niet in eigen hand heeft. Je kunt als moslim namelijk het vuur uit je sloffen lopen: het lijkt niet te helpen om Wilders op andere gedachten te brengen en om zijn invloedrijke en misplaatste beeldvorming van moslims tegen te gaan. Compassie en meeleven zijn in een dergelijke situatie geen ondeugdelijke reacties. Ze geven uitdrukking aan een invoelen in de situatie van moslims, aan een invoelen in een reëel onvermogen van de moslimgemeenschap – een onvermogen dat niet op haar conto geschreven kan worden, maar op dat van Wilders. En een dergelijk invoelen deugt. Daarbij: het effect van wat dan begrepen wordt als de compassie en het medeleven van Balkenende is anders dan door Wijnberg voorgesteld. De reactie van Balkenende lijkt onder moslims vooral vertrouwen op te roepen, vertrouwen in de toekomst van de moslimgemeenschap in Nederland. En ik zie vertrouwen nog wel tot empowerment leiden, tot initiatief, tot het nemen van verantwoordelijkheid (wat feitelijk natuurlijk al lang gedaan wordt door de moslimgemeenschap). Waar compassie en meeleven al niet goed voor is, denk ik dan.
