C L O S E R

Trouw, nieuws & achtergronden - Turkije / Dromen van een skiparadijs

Turkije / Dromen van een skiparadijs
door Erdal Balci

Waar ligt de geografische/politieke/culturele/symbolische grens van Europa. Wie hoort nog wel bij ‘ons’ en wie niet?

Turkije / Dromen van een skiparadijs
door Erdal Balci
2004-06-01 - lezersreacties op dit artikel (1)

Waar ligt de uiterste grens van de Europese Unie? Turkije kon tot dusver geen aansluiting krijgen. Eind dit jaar besluit de EU om daar al dan niet over te onderhandelen. Correspondent Erdal Balci reisde naar het meest oostelijke puntje van Turkije. Misschien wordt Ardahan, een stadje in de bergen in het uiterste noordoosten van Turkije, in de toekomst wel de oostgrens van de Europese Unie.

De LPG-motor heeft last van zuurstofgebrek. Hij hapert. Zo’n drie uur geleden lieten we de Zwarte Zee-kust achter ons. Het is nacht, er is geen enkele verlichting, er zijn geen strepen op de weg. Een uur geleden heeft een bestelwagen ons ingehaald, daarna hebben we geen wagen meer gezien. Het is klimmen, klimmen, klimmen. Metershoge sneeuw onthaalt ons eerst. Op een klein bord staat dat we op 2000 meter hoogte zitten. Ineens, van de ene op de andere kilometer, houdt het klimmen op en daarmee ook de aanwezigheid van dennenbomen. Een laagland openbaart zich. In de verte zijn de lichten van Ardahan te zien, de hoofdstad van de armste provincie van Turkije. Daar ligt de stad die in eenzaamheid verrot. Verlaten door haar beste kinderen.

De enige van de zeventienduizend bewoners die om twee uur in de ochtend nog op straat te vinden is, is Tekin. Is het de kou of de hoeveelheid raki die hij binnen heeft, waardoor de wangen van de veertiger op granaatappels lijken? Waarschijnlijk beide. Wie anders dan deze geboren en getogen Ardahan-bewoner zou moeten weten waar op dit uur van de nacht eten te krijgen is? Hij stapt in de auto en zegt: ,,Ik breng je naar Europa. Je moet geen verkeerd beeld krijgen van onze stad, dit is Europa. Dat ga ik je bewijzen.” Zijn snor heeft iets tegen zwaartekracht. De lange, sterke haren maken geen moment aanstalten om naar beneden te buigen.

Hotel B�y�k Ardahan, de lift in, de zesde etage, je slaat rechtsaf, je duwt de klapdeuren open en ineens: een beeld waarvan Tekins ogen glinsteren. ,,Ik zei jullie toch, dit is Europa”, zegt hij grijnzend. Beyonc� zingt uit de luidsprekers: ‘Tonight, I’ll be your naughty girl…’ Donkere mannen, lang, dik, dun, kaal, behaard, allemaal in goedkope pakken en met snorren die niet onderdoen voor die van Tekin dansen op de muziek. Deze veehandelaren, die geld te besteden hebben, vermaken zich hier kostelijk. De vrouwen die het geld innen voor hun nachtelijke diensten doen liever niet mee aan het gedans. Ze zitten liever aan de tafels waar ze met hun klanten babbelen. Om het contrast van dit alles te vergroten zijn de Russinnen van lichte zeden allemaal blonder dan blond.

Een paar uur later schijnt de zon door de gordijnen in de stoffige kamer, waar de vorige gast misschien door te grote opwinding zijn stropdas op de make-uptafel heeft laten liggen. Een blik uit het raam leert dat de Kura-rivier, die de stad in twee�n deelt, buiten haar oevers is getreden en in een meer is veranderd; dat het hele landschap betoverend groen is; dat de bergen die we de nacht tevoren op zijn gereden op zijn minst indrukwekkend te noemen zijn en dat Ardahan hartverscheurend arm is. De meeste huizen hebben geen dak, de kleren van de voetgangers zijn verbleekt en daarna nog een keer verbleekt, ze lopen in versleten schoenen, de wegen zitten vol met gaten en de modder is overal de grote heerser.

,,Ik zag laatst een film waar iemand zijn woonplaats ‘de hoofdstad van eenzaamheid’ noemde. Dat kun je van Ardahan zeker zeggen. Iedereen is hier weggetrokken. De helft van de stad bestaat uit ambtenaren die verplicht zijn om voor enkele jaren in het oosten te dienen en de andere helft maakt plannen om ook weg te gaan”, zegt Vedat Akdeniz, eigenaar van een winkeltje in een van de twee hoofdstraten van de stad. Hij vindt dat hij hier eigenlijk al veel te lang is blijven hangen. ,,Ik ben de enige zoon van mijn ouders. Het is traditie dat ik bij ze blijf. Daarom moest ik wachten totdat mijn vader met pensioen ging. Nu dat het geval is, kunnen we weg. Al mijn familie zit in het westen”, vertelt de blonde jongen, die bijna dertig is en nog altijd geen meisje heeft kunnen vinden om mee te trouwen. De meisjes prefereren ambtenaren, politieagenten en officieren met wie ze na de verplichte dienperiode naar het westen kunnen gaan.

Vedat weet van wijlen zijn opa dat het vroeger in Ardahan heel anders was. Armeni�rs, Georgi�rs, Russen, Koerden en Turken hadden hun dorpen in de omgeving. De stad was elke dag een verzamelplaats van al deze nationaliteiten, die hier boodschappen kwamen doen, hun vee aan de man brachten en andere handel dreven. In de maand augustus wemelde het van gastarbeiders uit buurtprovincies, die het gras kwamen maaien. De vrouwen kwamen handen tekort om voor al deze seizoenarbeiders eten klaar te maken.

Tijdens de Eerste Wereldoorlog verdwenen door toedoen van het Turkse leger eerst de Armeni�rs. In de jaren veertig en vijftig vertrokken de Georgi�rs en de Russen. Kort daarna hadden ook de Turken en de Koerden er geen zin meer in. Zij gingen, in tegenstelling tot hun voorgangers, naar het westen.

,,Ik weet niet of de naam van deze stad over veertig jaar nog op de landkaart staat, maar om eerlijk te zijn: het kan me ook niet zoveel schelen”, zegt de winkelier.

De vraag hoe lang Ardahan nog kan blijven voortbestaan is ook onderwerp van gesprek onder de mannen, die hun leven in rokerige koffiehuizen doorbrengen. Een van hen, Celik �zdemir, zegt: ,,De straten hier zitten vol met apotheken. De bevolking bestaat bijna uitsluitend uit bejaarden. Als deze oudjes ook dood zijn, vrees ik dat er geen Ardahan meer is.” Hij raakt ge�motioneerd: ,,Misschien is de enige uitweg om tegen de Armeni�rs te zeggen: ‘Sorry jongens, we hebben het verpest. Kom terug en red het gebied’.” De andere mannen protesteren hevig. �zdemir is blijkbaar een buitenbeentje.

Tekin, de man die om twee uur in de nacht nog in de straten slenterde en zo verliefd is op het ‘Europese gezicht’ van Ardahan, komt erbij zitten. Als de alcohol geen effect meer heeft op zijn hersens, blijkt hij niet te lallen en heeft hij daarnaast ook vrij heldere idee�n over de toekomst van zijn stad. Hij zegt: ,,Het is simpel. Seks is een groot taboe in het oosten. De mannen die je gisternacht in het hotel zag waren niet allemaal Ardahan-bewoners. Uit het hele gebied komen mannen naar Ardahan voor de vrouwen. Deze vrouwen zitten hier omdat we aan de grens liggen. De enige reden dat Ardahan niet floreert als de stad van sekstoerisme is omdat de politie dat niet duldt. We hebben de potentie om een vrijplaats te worden voor prostitutie. Ik zie geen reden om ons daarvoor te schamen. Het is beter dan deze schandalige armoede.”

Slager Metin �zt�rk gaat niet naar het koffiehuis en heeft het ook niet zo op met al die blonde Russinnen die zo af en toe voor zijn winkel lopen. Metin wordt door iedereen ‘Gekke Metin’ genoemd en houdt zich uitsluitend bezig met zijn vak. Voor de rest wil hij met rust gelaten worden. Hij vindt het zwaar om de zomermaanden door te komen. Dan komen namelijk zijn klasgenoten terug. Van een klas met veertig leerlingen is hij als enige in Ardahan achtergebleven. En als de klasgenoten na twintig, vijfentwintig jaar voor een paar dagen terug zijn, gaan ze geheid naar Gekke Metin met de vraag: ‘Herken je mij?’ Metin herkent ze niet en als ze door blijven vragen, gooit hij hen zijn winkel uit.

,,Ik heb het gevoel dat ze hun succes komen showen. Ze komen uit het westen van Turkije, uit Europa en eentje kwam zelfs uit Amerika. Ze hebben mooie auto’s. Misschien wachten ze totdat ze een mooie auto hebben voordat ze teruggaan naar hun geboortestad. Ze hebben dan een mooie zege binnen als ze in die mooie auto de stad inrijden. En ze gebruiken mij om hun tevredenheid te verhogen. Ik weet zeker dat ze tegen hun vrouwen zeggen: ‘Als ik hier was gebleven, had ik op hem geleken’. Nou, ze kunnen van mij allemaal de pot”, vertelt Gekke Metin, mede-eigenaar van de grootste slagerij in Ardahan. Hij is een van de weinige mensen hier die een bril draagt.

Hij zegt ook: ,,Het is inderdaad slecht gesteld met de stad. Maar ga eens in de dorpen kijken. Dan zie je pas wat armoede is.”

Een van de dorpen is Edeg�l. De sterke wind maakt dat de haviken rond het dorp grote moeite hebben bij de jacht op veldmuizen. In het dorp komt slechts ��n man naast de auto staan. Zoals velen hier heeft ook hij groene ogen. Het is alsof de hoge groene bergen op deze manier hun handtekening op de bewoners hebben gezet. ,,Wat kom jij hier doen”, vraagt de oude man, die Cabbar heet. ,,Wat is hier zo belangwekkend? Er is toch niets hier”, zegt hij en loopt in een slecht humeur weg.

Sinds de middeleeuwen is hier niets veranderd. Voor het bouwen van de huizen is niet eens cement gebruikt. Gedroogde veepoep is hier de brandstof. De slaapkamers liggen vlakbij de stallen, zodat de warmte van de dieren niet verloren gaat.

In een van deze huizen woont een zeer oud echtpaar met een verstandelijk gehandicapte zoon. Alle gezonde kinderen zijn weg. Alleen Hakan is bij hen gebleven. Hakan is een harde werker. Terwijl zijn pa het bezoek ontvangt, sjouwt hij water naar huis, brengt de koe naar buiten, veegt de vloer schoon en kijkt in de tussentijd constant met een schuin oog naar het bezoek. Op het laatst kan hij zijn nieuwsgierigheid niet meer bedwingen en vraagt hij: ,,Ben je getrouwd?” Hij wacht niet op het antwoord en vervolgt: ,,Ik ga morgen trouwen. Jij mag ook komen. Mijn broer in Ankara heeft een vrouw gevonden voor mij.”

Zijn moeder glimlacht. De vader vertelt dat het erg moeilijk is, zo alleen, en dan ook nog eens de verzorging van een verstandelijk gehandicapte jongen. ,,Vroeger bleef de hele familie bij elkaar. Toen werd er voor de ouderen gezorgd. Ik ben tachtig jaar en moet nog steeds keihard werken om in leven te blijven.”

Wat hij vindt van het feit dat zijn dorp over tien jaar wellicht de oostgrens van de Europese Unie vormt? De oude man kijkt verlegen. Hij heeft nooit van de EU gehoord. Wel over Europa, maar dat is toch voor zover hij weet heel erg ver weg?

In Ardahan zelf wacht men met spanning op de bouw van driehonderd nieuwe daken. Met deze belofte heeft de burgemeester de verkiezingen gewonnen. Tekin weet zeker dat de burgemeester heeft gelogen. ,,Zoiets is toch te duur”, zegt hij. ,,Ik ben al blij met honderd nieuwe daken.”

Of hij denkt dat Ardahan in de nabije toekomst een stadje aan de oostgrens van de EU wordt? Tekin ziet het wel gebeuren. Hij zit vol met frisse idee�n: ,,Als de EU een beetje geld pompt in deze streek, worden we het nieuwe skiparadijs van Europa.”

In de bergen is het gaan sneeuwen. Pech. Het is duimen dat de auto een tweede topprestatie levert.

(advertentie)

Lezersreacties Geef uw reactie

Een prachtig stuk van Erdal Balci, wederom. Maar ik mis de verwijzingen naar andere stukken van Oost-Turkije. De situatie die wordt beschreven is qua het denken van de mensen niet typisch Oost-Turks. Natuurlijk versterkt de dorpssituatie de “onwetendheid”.

De bewoners van Turkije zijn extreem nationalistisch en daarom zijn ze nogal in zichzelf gekeerd. Dat geldt voor bijna ieder Turk. Daarom is het “gezegde” Ne Mutlu T�rk�m Diyene ook zo typerend voor Turkije: Gelukkig is degene die kan zeggen Ik ben Turk.

Uit ervaring weet ik dan in Van of Agri, wat ook echt helemaal Oost-Turkije is, de industrialisatie t�ch rap gaat, zoals in Roemenie. Er zijn echt niet alleen dorpjes. De auto”s, fabrieken, hotels, internetcaf�s zijn er wel te vinden.

De stad het meest in het oosten van Turkije, Dogubeyazit, bij de bekende Ararat, is groot, en kan zich ontwikkelen tot een toeristische stad. Dit geldt ook voor Van.

Dus waarom zou die droom van het skiparadijs altijd ver weg blijven?
Bram Zondag (01-06-2004, 01:07:02 uur)

Comments RSS