C L O S E R

De creationisten zijn terug aan de VU, schreef universiteitskrant Ad Valvas vorige maand en zo staat er nu in het Nederlands Dagblad te lezen. Dit keer beroepen ze zich niet op de Bijbel, maar op de Koran. Want ook moslims geloven in een schepping, compleet met Adam en Eva.

Moslimstudenten worstelen met evolutie

door Maarten Vermeulen
Op de Vrije Universiteit wordt weer gediscussieerd over de evolutietheorie. De vanzelfsprekendheid waarmee studenten het survival of the fittest tot zich nemen, is weg. Dankzij de islam.

De creationisten zijn terug aan de VU, schreef universiteitskrant Ad Valvas vorige maand. Dit keer beroepen ze zich niet op de Bijbel, maar op de Koran. Want ook moslims geloven in een schepping, compleet met Adam en Eva.

Het begon met een cursus ‘mens en evolutie’ aan een groep eerstejaars studenten Biomedische Wetenschappen. Behalve een tentamen kregen de leerlingen ook de opdracht een essay te schrijven over de vraag of de mens vandaag nog steeds evolueert. ,,Wetenschappelijk is daar weinig tegenin te brengen”, meent Cor Zonneveld, universitair docent aan de VU.

Zijn verbazing was dan ook groot toen vijf studenten het essay gebruikten om hun afkeer van de evolutiebiologie duidelijk te maken. ,,Met een fel-religieuze insteek stelden ze de evolutietheorie ter discussie. De essays getuigden van weinig inzicht en kennis, veel van de argumenten waren van radicale internetsites geplukt.” De argumenten vertoonden grote overeenkomsten met die van christelijke creationisten, aldus Zonneveld. ,,Bijvoorbeeld: ‘er zijn nooit overgangsvormen gevonden’, of: ‘de fossielen kloppen niet’. Dat is intrigerend, er is wat dat betreft geen onderscheid tussen islam en christendom. Beide kampen met een kinderlijk vijandbeeld.”

Voor Marianne Donker, docent aan de faculteit Aard- en Levenswetenschappen van de Vrije Universiteit, waren de essays reden dieper op de zaak in te gaan. Ze organiseerde een bijeenkomst voor docenten die weerstand ondervinden bij moslimstudenten als de evolutietheorie ter sprake komt. ,,Docenten begrepen niet waarom sommige studenten zo lastig deden over evolutie. Ze probeerden de studenten te overtuigen.”, zegt Donker. ,,Ze beschouwen de evolutietheorie als waarheid en niet als wetenschappelijke theorie, dat is een valkuil.”

Christelijke studenten hebben voorzover Donker weet geen zichtbare moeite met de evolutietheorie. ,,Die kunnen het wetenschappelijke verhaal beter scheiden van het spirituele. Ik vind het verbazend dat deze islamitische studenten niet binnen een theoretisch kader over de evolutietheorie willen nadenken. Dat is opmerkelijk binnen een wetenschappelijke instelling.”

Gek genoeg zijn de ‘opstandige moslims’ alleen op de VU aanwezig, blijkt uit een rondgang langs andere universiteiten. Daar is alleen ervaring met orthodoxe christenen die zich negatief uitlaten over de evolutieleer. ,,Op een enkele gereformeerde student na, maak ik nooit mee dat een student de theorie afwijst of niet accepteert”, zegt Roy Erkens, medewerker aan de faculteit Biologie van de Universiteit Utrecht. ,,Die een of twee creationisten vinden evolutie flauwekul, maar ze doen gewoon mee in de colleges. Er zijn altijd wel discussies over geloof en evolutie. Wij proberen studenten uit te leggen dat evolutie geen zingevende theorie is.”

Dat er op de VU wel problemen zijn, heeft te maken met de achtergrond van die universiteit, vermoedt Erkens. ,,Gelovige moslims kiezen misschien liever voor een instelling met een religieuze geschiedenis.”

(Niet) vermengen

De spanning die moslims ervaren bij de evolutietheorie, is vergelijkbaar met die van christenen, zegt Mohammed Ajouaou, die godsdienstwetenschappen studeerde aan de Universiteit van Amsterdam. ,,De vraag is of je onderscheid wilt maken tussen geloof en wetenschap. Ik ben ook moslim, maar met de evolutietheorie heb ik geen moeite.” Het is onzin dat moslims alleen in het Westen geconfronteerd worden met evolutie. Volgens Ajouaou wordt de evolutietheorie ook in Marokko in de biologieles behandeld.

,,De vraag is hoe wetenschappelijk de Koran is. Er staat in ieder geval niets over de evolutietheorie, maar veel moslims vinden de Koran wetenschappelijker dat de wetenschap zelf. De Koran is vaak gebruikt om wetenschappers de mond te snoeren, net als de Bijbel tegen Galileo gebruikt is.” Volgens Ajouaou halen sommige moslims wetenschap en geloof door elkaar. ,,Ik geloof niet dat het een brede beweging is, maar dat groepje op de VU vormt wel een signaal. Ik weet dat er jonge hoogopgeleide moslims zijn die weigeren een huis te kopen omdat ze denken dat de Koran dat verbiedt. Moslims plaatsen zichzelf in een achterstandspositie als de Koran in de weg staat.”

De Leidse hoogleraar Islamologie Sjoerd van Koningsveld ziet de opkomst van een wetenschappelijke exegese van de Koran. Deze orthodoxe uitleg probeert te bewijzen dat de resultaten van de moderne natuurwetenschap al in de Koran staan beschreven. ,,Wetenschap wordt strikt afgewezen als ze in strijd komt met de Koran. Bijvoorbeeld wanneer de evolutieleer een aantasting vormt van het scheppingsverhaal.” Voor deze orthodoxe moslims is de evolutiegedachte een regelrechte aanval op de goddelijke almacht. De hoogleraar gelooft echter niet dat de vijandigheid voortkomt uit antiwesterse gevoelens. ,,Het zal zijdelings meespelen, maar het probleem met de evolutie heeft niets te maken met de politieke Islam. Het is echt een religieuze kwestie.”

Volgens Van Koningsveld is evolutie geen onderwerp van gesprek onder ‘gewone’ moslims. Allah heeft de wereld gemaakt en daarmee is de kous af. ,,Het is typisch iets voor studenten om hier een probleem van te maken. In mijn colleges heb ik ook studenten die worstelen met religieuze vraagstukken. Kritische theorieën zijn nu eenmaal een vast onderdeel van discussies binnen de universiteit. Een biologiedocent moet niet gek opkijken van een gelovige student die moeite heeft met wetenschappelijke aannames. Dat is de confrontatie tussen geloof en wetenschap. Ik zie al dertig jaar niets anders.”

Materie en cellen

Voor Youssef Elmassoudi, moslim en student geneeskunde aan de Radboud Universiteit Nijmegen, vormt de evolutietheorie geen probleem. Net als veel christenen die niet uit de voeten kunnen met hun geloof in een schepping en de wetenschap, brengt hij een scheiding aan. ,,Je kunt niet om evolutie heen als wetenschapper. De evolutie is een puur biologische benadering van de mens: alles is materie en bestaat uit cellen. Je moet werken met de principes die daaruit volgen. Ik geloof niks van de big-bang of dat mensen van de apen afstammen, maar dat hindert mij niet om de evolutieprincipes te gebruiken in mijn werk.”

Elmassoudi ziet zijn geloof vooral als een persoonlijke levensfilosofie: ,,het is míjn relatie met God”. Die komt tevoorschijn in de emotionele kant van zijn werk als arts. ,,Een mens is meer dan atomen en moleculen. Iemand die verdrietig is, heeft er niets aan als ik vertel dat zijn tranen worden veroorzaakt door een stofje in zijn hersenen.”

Studenten die zich fel verzetten tegen iedere vorm van evolutie, maken zich het werken als wetenschapper onmogelijk, denkt Elmassoudi. Zelf ziet de arts-in-opleiding God in de wetenschap, als bouwer van alle atomen en moleculen. ,,Ik geloof niet dat mensen een ontdekking kunnen doen zonder verlichting van God. Ik denk dat toen God de wereld maakte Hij een proces op gang heeft gebracht. Westerlingen noemen dat evolutie, je kunt ook zeggen: dat is islam.”

Die vermenging is aan VU-docent Cor Zonneveld niet besteed. Wat hem betreft gaan wetenschap en religie over verschillende dingen. ,,Wetenschap sluit elke buitennatuurlijke grootheid uit, omdat je alles wilt verklaren vanuit materiële processen. Je hebt het niet over god in de empirische wetenschap.” Maar dat is aan moslims lastig uit te leggen, erkent hij. ,,Met vijf van de studenten is nauwelijks een gesprek mogelijk. Voor een veel grotere groep geldt de evolutietheorie als problematisch. ‘Dat geloof je toch zelf niet?’, hoor ik van islamitische studenten. Het lijkt alsof christenen zich gedeisd houden, al is het mogelijk dat er onder de oppervlakte veel meer leeft.”

Reeks gesprekken

De goddelijke schepping maakt nadrukkelijk deel uit van de islamitische geloofsleer, aldus Johan Meuleman, voorzitter van de Islamitische Universiteit van Europa. Hij ging een aantal jaren geleden over tot de islam. ,,De meeste moslims hebben grote moeite met het idee dat Adam, de eerste profeet, van de apen afstamt. Adam had een bepaalde vorm van volmaaktheid, en dan is het lastig te bevatten dat hij uit een aap is ontstaan.”

Tegelijkertijd zijn er ook Koranteksten die openingen bieden voor een vorm van evolutie, aldus Meuleman. ,,Er wordt gesproken van een aantal dagen waarin de schepping tot stand komt. Veel moslims vatten dat niet letterlijk op maar zien het als fases van ontwikkeling. Ook zegt de Koran dat alles is geschapen uit water, iets wat overeenstemt met de evolutietheorie.”

En wat gebeurde er in de periode tussen de schepping en de komst van Adam? Volgens Meuleman een tijd waarover de Koran zwijgt. ,,Dat kun je als wetenschapper dus gewoon onderzoeken. De geleidelijke ontwikkeling is geen probleem, wel dat God in de evolutietheorie geen plaats heeft.”

Duidelijk krijgen wat nu precies de bezwaren zijn van de VU-studenten is volgens Meuleman de komende tijd het belangrijkste. Als buitenstaander was hij in december aanwezig op de bijeenkomst over evolutie en geloof. ,,Ik had de indruk dat ook de docenten niet precies helder hadden wat wel en niet tot evolutie behoort. Het duidelijk maken van wederzijdse standpunten zou een stap in de goede richting zijn.”

Volgens VU-docente Marianne Donker gaat dat ook gebeuren. Binnenkort start op de universiteit een reeks bijeenkomsten waar docenten en studenten over geloof en evolutie in gesprek gaan.

Wat Meuleman betreft moeten ook imamopleidingen extra aandacht besteden aan de evolutietheorie. ,,Nu zijn imams vaak op traditionele wijze opgeleid, ze weten weinig van de Westerse wetenschap. In hun opleiding zouden ze over evolutie moeten horen, om een beeld te krijgen van wat er leeft op het terrein van de wetenschap.”

Theoloog Ajouaou is dat met hem eens. ,,Een imam moet ook begrijpen dat geloof niet per definitie waarheid is. En hoe kunnen zij jonge studenten helpen als ze niets weten van natuurwetenschap? De kennis van de Koran heeft geen nut als je de verbinding met de realiteit mist.”

Schepping in de Koran

Moslims en christenen vinden elkaar in het geloof dat God het leven heeft geschapen, zegt Herman Takken van stichting Evangelie & Moslims. ,,Maar er ontstaan al snel radicale verschillen. Moslims zien de mens als een onbeschreven blad in een soort proeftuin, terwijl de Bijbel de zonde als veel verwoestender beschouwt.” Toch is de verwantschap een goed vertrekpunt voor een diepgaand gesprek, vindt Takken. ,,Je komt al snel op wezenlijke vragen over de aard van mensen.”

In de Koran wordt op verscheidene plekken gesproken over schepping. Soms bieden de passages aanknopingspunten met de evolutietheorie. Bijvoorbeeld soera 23 vers 12 tot 16: ‘En Wij hebben de mens geschapen uit een uittreksel uit leem. Daarna maakten Wij hem een druppel in een welverzekerde rustplaats. Daarop schiepen Wij de druppel tot een bloedklomp, waarop Wij de bloedklomp tot een vleesklomp schiepen, waarop Wij de vleesklomp tot beenderen schiepen, waarop Wij de beenderen bekleedden met vlees. Daarna brachten Wij hem voort als een nieuw schepsel. Gezegend dus zij God de Beste der Scheppenden. Dan, nadien, zult gij sterven. Daarna zult gij worden opgewekt op de Dag der Opstanding.’.

Ook soera 22 vers 5 en 6 lijkt openingen te bieden voor een geleidelijke schepping: ‘Wij zijn het die u geschapen hebben uit stof, daarna uit een druppel, daarna uit een bloedklomp, daarna uit een vleesklomp, deels gevormd en deels vormloos (…)’.

Voor de vertaling van de teksten is gebruik gemaakt van de Koranvertaling van J.H. Kramers.

Trackback URI | Comments RSS