May 29 2008
Moslim, christen en atheïst hechten aan dezelfde deugden | ‘Meer!’
Moslim, christen en atheïst hechten aan dezelfde deugden | ‘Meer!’
Van onze redactie religie & filosofie
Deugden zijn niet aan een religie gekoppeld, blijkt uit onderzoek van de Groningse universiteit. Welk geloof ze ook aanhangen, Nederlanders hechten aan respect, betrouwbaarheid, openheid.
Zo verschillend zijn Nederlanders niet: moslim, katholiek, gereformeerd, atheïst – allemaal vinden ze respect belangrijk, en betrouwbaarheid, openheid en zorgzaamheid.
Dat concluderen onderzoekers van het Instituut voor Integratie en Sociale Weerbaarheid van de Rijksuniversiteit Groningen. Uit hun onderzoeksrapport, ’Nederland Deugt’, blijkt dat deugden niet aan een religie gekoppeld zijn.
Een opmerkelijke uitkomst, omdat deze overeenkomstige deugden de integratie van allochtonen in de Nederlandse samenleving zouden kunnen vergemakkelijken.
Bij het onderzoek – dat onder leiding stond van twee hoogleraren, sociaal psycholoog Jan Pieter van Oudenhoven en arabist-islamkenner Fred Leemhuis – is aan leerkrachten, tieners, ouders, gemeenteraadsleden en popartiesten van verschillende religies gevraagd wat zij belangrijke deugden vinden.
„Het leek alsof ze bij elkaar gespiekt hadden”, zei Van Oudenhoven over de resultaten.
Wie het woord deugd in de mond nam, kon decennialang rekenen op opgetrokken wenkbrauwen. Het pad der deugd was voor Vadertje Cats, niet voor vrijgevochten geesten. De laatste decennia is de deugdethiek weer sterk in opkomst.
Volgens de filosoof Paul van Tongeren is dat terecht, want deugden zijn geen beperkende normen of vage waarden, maar kwaliteiten waarin je excelleert. „Zo spreken over morele vorming lijkt mij zinniger dan het normen- en waardendebat.”
De deugdethiek is ontstaan in de Griekse Oudheid. Ter bescherming van de stadsstaat stelden filosofen als Plato en Aristoteles een deugdethiek op, die de wilde energie van de vroegere helden diende te kanaliseren.
In het vervolg van de geschiedenis zijn de deugden telkens opnieuw aangepast en vertaald naar de omstandigheden van het moment. Goed voorbeeld daarvan zijn de zogenaamde theologale deugden, die we aan het christendom te danken hebben.
Geloof, hoop en liefde zijn deugden die je niet zelf kunt aankweken door te oefenen, maar die je gegeven moeten worden.
Door ontwikkelingen als het opkomende calvinisme, burgerdom en kapitalisme ontstonden eind achttiende eeuw burgerlijke deugden als vlijt, zuinigheid, orde en netheid.
Zo was de deugdethiek verworden tot een symbool van braafheid en tamheid, tot het tegendeel van wat ze ooit was: de ethiek van virtuoze levenskunstenaars.
Uit het onderzoek van Van Oudenhoven en Leemhuis blijkt dat de deugdethiek nu opnieuw een gedaanteverandering heeft ondergaan.
De belangrijkste hedendaagse deugden – van respect, betrouwbaarheid, zorgzaamheid en openheid – hebben niet zozeer betrekking op het individu, ook niet op het geloof maar op de manier waarop we met elkaar omgaan.
Zoals Van Oudenhoven in NRC Handelsblad concludeerde: „Het is van individuele karaktervorming naar omgangsvormen gegaan.”
