C L O S E R

Eerder plaatste ik hier het Volkskrant artikel van Ghorashi en Spijkerboer ‘Racisme zonder ras’. UvA hoogleraar Meinert Fennema reageert daarop door te stellen dat door tegenstanders te betichten van racisme wek je de indruk dat hun standpunten niet alleen verkeerd maar ook strafbaar zijn.

Hier zijn hele stuk

Op donderdag 6 maart stond er op Forum een artikel van mijn collega’s Halleh Ghorashi en Thomas Spijkerboer, allebei verbonden aan de Vrije Universiteit, de een als hoogleraar management van diversiteit en integratie, de ander als hoogleraar migratierecht. Met de strekking van het artikel waarin opgeroepen wordt tot een democratische discussie waarin verbinding voorop staat, kan ik het in grote lijnen eens zijn. Vooral met de zinsnede ‘Met beledigingen kun je in een discussie niets bereiken, behalve het aanwakkeren van haatgevoelens.’

Maar juist daardoor was ik enigszins verbijsterd door hun centrale argument dat er sprake is van een nieuw soort racisme dat niet gebaseerd is op ras, maar op religie of cultuur. Ik citeer: ‘Bij het nieuwe racisme is het (al dan niet vermeende) culturele of religieuze verschil de basis van ongemak, afkeuring of angst.’ Vervolgens nemen zij stelling tegen het verbod op het dragen van een boerka in het openbaar vervoer. Zij zien daarin hetzelfde als de verplichting tot het dragen van een hoofddoek in Iran. Zij noemen dat dus racisme.

Het gaat mij nu niet om de vraag of een boerka met een hoofddoek te vergelijken is en of degenen die in Nederland voor een boerkaverbod pleiten op één lijn gesteld mogen worden met de leiders van Iran. Wel merk ik op dat deze manier van discussiëren nu niet bepaald een voorbeeld is van het debat dat de auteurs zeggen voor te staan, ‘waarin verbinding centraal staat’.

Wat mij verbijstert, is de wens van mijn collega’s om dit racisme te noemen. Het regime van de Ayatollah werd door religieus fanatisme en intolerantie gekenmerkt, maar toch niet door racisme? In de Wikipedia lees ik: ‘Met een overweldigende meerderheid stemde het volk vóór de instelling van de islamitische republiek en op 1 april 1979 werd de Islamitische Republiek Iran uitgeroepen. Als geestelijk leider bezat Khomeini een onaantastbare positie. Samen met de Raad van Hoeders van de Constitutie kon hij wetsvoorstellen blokkeren, wanneer deze on-islamitisch werden geacht of in strijd met de Koran of het Islamitisch Recht.’

Het is een afschuwelijk voorbeeld van wat er kan gebeuren als democratische besluitvorming niet binnen de grenzen blijft van een rechtsstaat, waarin ook de rechten van minderheden gegarandeerd zijn. Ik begrijp dan ook heel goed dat Halleh Ghorashi niet terugverlangt naar deze op het islamitisch recht gebaseerde meerderheidsdictatuur, waarvan men zich overigens kan afvragen of zij nog steeds door een meerderheid van het Iraanse volk wordt gedragen. Maar wat is hier racistisch aan? Het gaat hier toch om religieus geïnspireerde intolerantie? En waarom willen de auteurs religieus fanatisme of gebrek aan respect voor culturele minderheden zo graag als racisme bestempelen?

Ik kan eigenlijk maar één reden bedenken. In Nederland is racisme bij de wet verboden. Door je tegenstanders van racisme te betichten, wek je dus de indruk dat hun standpunten niet alleen verkeerd, maar ook strafbaar zijn. Hoewel zij dus hun tegenstanders oproepen tot matiging in het publieke debat, zetten zij zelf aan tot juridische vervolging van hun tegenstanders. Zij discussiëren met een juridisch vlindermes onder hun toga.

Zelf verkeer ik in de gelukkige omstandigheid dat ik, mét Ghorashi en Spijkerboer, ook tegen een boerkaverbod ben, anders dan om redenen van staatsveiligheid. Voor mij is een boerka gewoon een bivakmuts die men niet om klimatologische maar om religieuze redenen draagt. Ik hoor dus volgens mijn collega’s van de VU niet tot het gilde van de nieuwe racisten (althans, dat hoop ik maar). Maar om te komen tot een matiging van de toon in het debat roep ik mijn collega’s van de VU op het criminaliseren van tegenstanders te staken.

Het concept van racisme zonder ras, dat in 1981 door Martin Barker werd gelanceerd in een aanval op de toenmalige Engelse conservatief Enoch Powell, is politiek gezien contraproductief. Het wachten is immers op een ludieke groep neoconservatieven die het ‘Verbond van Nieuwe Racisten’ opricht, op dezelfde manier als een groep ludieke homo’s ooit de flikkerbeweging begonnen is. En wetenschappelijk stelt hun betoog niets voor. Rookworst zonder ‘r’ is ook worst, maar racisme zonder ras is gevaarlijke onzin.

Tags: racisme

Interessant artikel op 6 maart in de Volkskrant van Halleh Ghorashi en Thomas Spijkerboer; beiden hoogleraar aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. Volgens hen bedreigt anti-islamitisch racisme de burgerlijke vrijheden in Nederland.

Racisme is een woord dat in Nederland onmiddellijk ontkenning oproept. Nederland ziet zichzelf als een open en tolerante samenleving en racisme past daar niet bij. Dit zelfbeeld is een gevolg van de pijnlijke herinneringen aan de Tweede Wereldoorlog.

Europa heeft - het is al vaker vastgesteld - met een nieuw soort racisme te maken: racisme zonder ras, maar gebaseerd op een homogene en statische notie van cultuur als grond voor uitsluiting. Bij het nieuwe racisme is het (al dan niet vermeende) culturele of religieuze verschil de basis voor ongemak, afkeuring of angst.

Velen zullen een dergelijke parallel als extreem ervaren. Er is in de verste verte geen sprake van het uitroeien van groepen op basis van religieus of cultureel verschil. Toch zou het niet onlogisch zijn om waakzaam te zijn voor de opkomende islam-allergie in Nederland. Regelmatig herhaalde, extreem negatieve uitspraken over een bepaalde bevolkingsgroep kunnen ertoe leiden dat een achtergestelde positie van islamitische Nederlanders vanzelfsprekend wordt. Dat een niet-moslim die iemand met een moslimuiterlijk ziet, of een artikel van een moslim in de krant leest, meteen denkt: ‘achterlijk, gevaarlijk, onbeschaafd’. De huidige extreme uitspraken over moslims kunnen ertoe leiden dat we het legitiem gaan vinden dat een groep geschoffeerd wordt. Racisme is schadelijk lang voordat het genocidaal wordt.

Daarnaast draagt de aanzwellende anti-moslim-atmosfeer bij aan de teloorgang van de morele traditie van burgerlijke participatie en debat, die essentieel is voor het handhaven van de rechten en vrijheden van iedereen. In een democratische rechtsstaat worden de rechten en vrijheden van minderheden bewaakt, niet alleen door de staat, maar ook door de burgers zelf. Het gevaar van populisme is dat de meerderheid de minderheid de wet gaat voorschrijven. Burgers moeten dus op hun hoede zijn als populisme de kop opsteekt. Als er iets is dat een democratie kan bedreigen, is het de geldingsdrang van de meerderheid. Juist wanneer er sprake is van maatschappelijke spanningen en onbehagen moeten we ons niet laten meeslepen door angst en ongenoegen.

Afgelopen weken is er op aangedrongen om het dragen van een boerka in het openbaar vervoer te verbieden. Tegelijkertijd roept Iran Nederland op de film van Wilders te verbieden. Een van ons was in Iran jarenlang verplicht een hoofddoek en andere islamitische kleding te dragen. Het recht van de seculiere minderheid werd overruled door de wens van de zogenaamd islamitische meerderheid. Wanneer de meerderheid zonder legitieme argumenten eigen normen en waarden oplegt aan een minderheid, is de vrijheid in gevaar - niet alleen de vrijheid van de minderheid die toevallig op dat moment het onderspit delft. Wat is de grens van het anders zijn? Mogen we binnen een democratische rechtsstaat de boerka (die als teken wordt gezien van radicalisering van moslims) of de film van Wilders (die als teken wordt gezien van de radicalisering van rechts) verbieden?

De vraag is wat ons betreft niet: zijn we voor of tegen boerka of Wilders, maar: wat zegt zo’n verbod over de samenleving die we willen zijn. Een tweede vraag is: wat is het effect van zo’n verbod op islamitische, respectievelijk rechtse radicalisering in Nederland?

Een verbod op de boerka of de film zal de islamitische of chauvinistische ‘assertiviteit’ aanwakkeren. Je kunt een ontwikkeling niet tegenhouden door haar te verbieden. Wat wel zal werken, is aandacht voor de groeiende spanning in Nederland; voor de mate waarin frustratie en ressentiment discussies domineren, in plaats van goede argumenten. Discussie zelf is niet waar een democratische cultuur voor staat, maar wel voor een discussie waarin verbinding centraal staat. Met beledigingen kun je in een discussie niets bereiken, behalve het aanwakkeren van haatgevoelens. Wat we in Nederland nodig hebben, is het besef dat we elkaar nodig hebben. Verbinding door goed doordachte argumenten is de enige remedie tegen de groeiende radicalisering en het nieuwe racisme in Nederland.

Het belangrijkste wapen om de kwetsbare vrijheid te verdedigen, is het vermogen van burgers om open met elkaar in debat te gaan. Zonder taboes, maar ook zonder beledigingen. Het gaat om de bereidheid van burgers zich in te zetten voor hun eigen vrijheid en ruimte, maar evenzeer voor de vrijheid en de ruimte van de ander met wie zij het oneens zijn. Deze morele burgerlijke traditie vormt de kracht van elke vitale democratische samenleving, en is het enige dat de macht van het populisme kan tegenhouden. Deze traditie is sterker dan je zou denken. Want zij kan vorm krijgen op elke plek waar burgers met elkaar in discussie gaan: in de klas, het café, gebedshuizen en op de bushalte. Laten we aan die traditie, nu het erom begint te spannen, vorm geven waar en wanneer we maar kunnen.

Tags: anti-islam, democratie, Ghorashi, racisme, Spijkerboer